Alýumin ýeňil gurluşly ýa-da ýokary ýylylyk we elektrik geçirijiliginiň zerur bolan ähli ýerinde bar. Adaty sport motosiklinde alýumin silindr bloky, kellesi we karterleri, şeýle hem kebşirlenen alýumin şassisi we aýlanýan ryçagy bar. Dwigatelde alýuminiň möhüm ulanylyşy onuň porşenleridir, olar ýylylygy şeýle gowy geçirmek bilen ereme nokadyndan has ýokary ýanma temperaturalaryna çydap bilýärler. Tekerler, sowadyjy we ýag radiatorlary, el ryçaglary we olaryň kronşteýnleri, ýokarky we (köplenç) aşaky çatal kronşteýnleri, ýokarky çatal turbalary (ABŞ dollarynda çatallar), tormoz kaliperleri we esasy silindrler hem alýuminden ýasalandyr.

Biz hepimiz alýumin şassisine haýran galyp seredýäris, onuň kebşirlenmeleri poker çipleriniň rowaýata öwrülen üýşmesine meňzeýär. Bu şassileriň we aýlanýan gollaryň käbiri, mysal üçin, Aprilianyň iki taktly 250 ýaryşçylarynyňky, ajaýyp sungat eserleridir.

Alýumini ýumşak polatdan has berklige çenli lehimlenip we ýylylyk bilen işlenip bilner (60,000 psi dartgynlylyk), ýöne lehimleriň köpüsi çalt we aňsatlyk bilen işlenýär. Alýumini şeýle hem guýup, döňüp ýa-da ekstrudiýa edip bolýar (käbir şassi gapdal şöhleleri şeýle ýasalýar). Alýumininiň ýokary ýylylyk geçirijiligi ony kebşirlemek üçin köp amper gerek bolýar we gyzgyn metal atmosfera kislorodyndan inert gaz goragy (TIG ýa-da spiral ýaý) arkaly goralmalydyr.

Alýuminiý boksit magdanyndan peýdalanmak üçin köp mukdarda elektrik energiýasyny talap etse-de, ol metal görnüşinde döränden soň, ony gaýtadan işlemek üçin az çykdajy gerek bolýar we polat ýaly poslama sebäpli ýitirilmeýär.

Motosikl hereketlendirijileriniň ilkinji öndürijileri şol wagtky täze metaly karterler üçin çalt özleşdirdiler, ýogsam ol üç esse agyrrak çoýun bolmalydy. Arassa alýumin örän ýumşak — ejemiň kakamyň 1100 legirlenen goşa gazanyny BB duzagy hökmünde ulanandygyna gahary gelendigini ýadymda saklaýaryn: Onuň düýbi çukurlaryň toplumyna öwrüldi.

Mis bilen ýönekeý garyndynyň berkliginiň ýokarlanandygy tiz wagtdan mälim boldy we awtoulag öňdebaryjysy WO Bentley Birinji Jahan urşundan öňki eksperimental alýumin porşenlerinde şeýle garyndyny ulandy. Şol wagt agdyklyk edýän çoýun porşenlere garşy yzly-yzyna geçirilen synaglarda Bentley-iň ilkinji alýumin porşenleri güýji derrew ýokarlandyrdy. Olar has sowuk işledi, gelýän ýangyç-howa garyndysyny az gyzdyrdy we onuň dykyzlygyny has köp saklady. Häzirki wagtda alýumin porşenleri awtoulag we motosikl hereketlendirijilerinde giňden ulanylýar.

“Boeing” kompaniýasynyň uglerod süýümli güýçlendirilen plastik 787 uçary peýda bolýança, awiasiýanyň esasy hakykaty her uçaryň boş agramynyň tas 60 göterim alýuminden ybaratdygydy. Alýumin bilen polatyň deňeşdirme agramlaryna we berkliklerine seredilende, bu ilki başda geň görünýär. Hawa, alýumin polatdan diňe 35 göterim az agramda, göwrüm göwrüm üçin, ýöne ýokary berklikli polatlar ýokary berklikli alýuminlerden azyndan üç esse berkdir. Näme üçin inçe polatdan uçarlar gurmaly däl?

Bu alýumin we polatdan ýasalan deň gurluşlaryň egrelmegine garşylyk bilen baglanyşyklydy. Eger biz her fut üçin deň agramdaky alýumin we polat turbalardan başlap, diwaryň galyňlygyny azaltsak, polat turba ilki bilen egrelip başlaýar, sebäbi onuň materialy alýuminden diňe üçden bir bölegi galyň bolansoň, öz-özüni berkitme ukybyna has az eýe.

1970-nji ýyllarda men rama gurujysy Frank Kamillieri bilen işledim. Ondan näme üçin ýeňil we berk ramalary ýasamak üçin has uly diametrli polat turbalary inçe diwarly ulanmaýandygymyzy soranymda, ol: "Şeýle edeniňizde, agramy azaltmak üçin motoryň oturgyçlary ýaly zatlara köp sanly materiallar goşmaly bolýandygyňyzy görýärsiňiz" diýdi.

Kawasaki ilkinji gezek 1970-nji ýyllaryň başynda zawod MX welosipedlerinde alýumin aýlanýan tirsekleri ulandy; beýlekiler hem şoňa eýerdi. Soňra 1980-nji ýylda Yamaha Kenny Robertsi dörtburç bölekli ekstrudirlenen alýumin turbadan ýasalan 500 iki taktly GP welosipedine goýdy. Köp sanly dizaýn synaglary zerur boldy, ýöne ahyrsoňy ispan inženeri Antonio Kobasyň pikirlerini ulanyp, Yamaha-nyň GP ýol ýaryş çarçuwalary häzirki zamanyň tanyş uly goşa alýumin şöhlelerine öwrüldi.

Elbetde, başga görnüşli üstünlikli şassiler hem bar — biri üçin Ducati-niň polat turbaly "torbasy", beýlekisi bolsa 1990-njy ýyllaryň başlaryndaky Jon Britteniň "derisi we süňkü" uglerod süýümli şassisi. Emma şu günki gün goşa alýumin şöhleli şassiler agdyklyk edýär. Men berk bolt nokatlary we adaty subut edilen geometriýasy bolan halatynda, işläp bilýän şassileriň galyplanan kontrplakdan ýasalyp biljekdigine ynanýaryn.

Polat bilen alýuminiň arasyndaky başga bir möhüm tapawut, polatda ýadawlyk çägi diýilýän zadyň bolmagydyr: iş stresiniň derejesi, ondan aşakda bölegiň ömrüniň möhleti çäksizdir. Alýumin garyndylarynyň köpüsinde ýadawlyk çägi ýok, şonuň üçin alýumin howa gabaralary meýilleşdirilen sagatlar üçin "ömürli" bolýar. Bu çäklendirmeden aşakda polat biziň günälerimizi bagyşlaýar, ýöne alýumin ähli kemsitmeleri görünmeýän içki ýadawlyk zyýany görnüşinde ýatda saklaýar.

1990-njy ýyllaryň owadan GP şassisi hiç haçan köpçülikleýin önümçilik üçin esas bolup bilmezdi. Şol şassiler işlenip düzülen, preslenen we dökülen alýumin elementlerinden kebşirlenen böleklerden ybaratdy. Bu diňe bir çylşyrymly däl, eýsem üç erginiň hem özara kebşirlenip bilinmegini talap edýär. Kebşirlemek, hatda önümçilik robotlary tarapyndan ýerine ýetirilse-de, pul we wagt talap edýär.

Häzirki ýeňil dört taktly hereketlendirijileri we döküm şassini mümkin eden tehnologiýa, erän alýuminde derrew emele gelýän alýumin oksidiniň plyonkalaryny öz içine almaýan pes turbulentlikli galyp doldurmak usullarydyr. Şeýle plyonkalar metalda gowşak zolaklary emele getirýär, öňler bolsa ýeterlik berklige ýetmek üçin dökümleriň has galyň bolmagyny talap edýärdi. Bu täze proseslerden döküm bölekleri gaty çylşyrymly bolup biler, ýöne häzirki alýumin şassini bir tarapdan sanap boljak kebşirlemek bilen ýygnap bolýar. Täze döküm usullarynyň önümçilik motosikllerinde 30 ýa-da ondan hem köp funt agramy tygşytlaýandygy çaklanylýar.

Poladyň dürli görnüşleri bilen birlikde, alýumin adamzat siwilizasiýasynyň esasy işçi atydyr, ýöne häzirki zaman motosiklleri üçin bu diňe bir zat däl. Ol welosipediň esasy bölegi bolup, şeýle bir giň ýaýran welin, biz ony asla görmeýäris ýa-da enjamyň işiniň näçe derejede oňa borçludygymyzy boýun almaýarys.